2026 Bağcılık ve Bağ Ürünleri Teknolojisi Taban Puanları ve Başarı Sıralamaları

Platformdaki kayıtlara göre bu bölüm bir üniversitede, tek bir programla yer alıyor. Program, Ankara Üniversiteleri arasında yer alan Ankara Üniversitesi'ne bağlı Kalecik Meslek Yüksekokulu bünyesinde bulunuyor. Toplam kontenjan 40, puan türü TYT, öğretim türü ise örgündür. Program sayısı az olduğu için karşılaştırma yapabileceğiniz seçenek de sınırlıdır. Bu durum, bölümü düşünen adayın tercihini daha bilinçli ve daha erken planlamasını gerektirir.

Bu sayfada bölümün ne anlattığını, mezunların hangi alanlarda çalışabildiğini, müfredatın hangi başlıklardan oluştuğunu ve taban puanın nasıl yorumlanacağını bulacaksınız. Ardından programı okutan üniversiteyi tablo üzerinden inceleyecek, şehir ve fakülte dağılımına bakacak, tercih sırasında dikkat edilmesi gereken noktaları ve sınav sürecini okuyacaksınız. Sayfanın sonundaki sık sorulan sorular bölümü de kararsız kaldığınız konularda hızlı bir başvuru noktası olacaktır.

Metindeki sayısal bilgilerin tamamı platformdaki kayıtlara dayanır. Kayıtlarda bulunmayan bir veri için tahmin yürütmüyoruz. Örneğin başarı sırası bu program için kayıtlarda yer almadığından, bu değeri uydurmak yerine bunu açıkça belirtiyoruz.

Bölüm Ne İş Yapar: Yetkinlikler ve Çalışma Alanları

Mezunun kazandığı temel yetkinlikler

Bu programdan mezun olan kişi, bağcılığın hemen her aşamasında uygulamayı yönlendirebilecek bir teknik eleman olarak yetişir. Bunun ilk ayağı bağ tesisidir. Arazinin seçimi, toprağın bağcılığa uygunluğu, fidan ya da omca temini, dikim düzeni ve terbiye sistemleri gibi konular bu kapsamda ele alınır. Bağın ilk kurulumunda yapılan hatalar yıllarca verimi etkileyebildiği için bu bilgi, mesleğin en değerli birikimlerinden biridir.

İkinci yetkinlik alanı bağ bakımıdır. Budama, yeşil aksam işlemleri, sulama, gübreleme, toprak işleme ve yabancı ot kontrolü bir bağın yıl boyunca yürütülen düzenli işleridir. Bağcılık teknikeri, hangi işin hangi dönemde yapılacağını bilir ve bunu çalışanlara anlatabilir. Üzüm, mevsim koşullarına çok duyarlı bir üründür. Bu yüzden takvimi doğru okumak ve iklim olaylarına hızlı tepki vermek önemlidir.

Üçüncü alan bitki sağlığıdır. Mantar hastalıkları, zararlı böcekler ve fizyolojik bozukluklar, bağın karşılaştığı başlıca sorunlardır. Mezun, belirtileri tanır, sorunun kaynağını anlamaya çalışır ve uygun mücadele yöntemlerini seçer. Bu işte kayıt tutmak da önemlidir. Hangi parselde hangi uygulamanın ne zaman yapıldığını not etmek, sonraki sezonlar için yol gösterici olur.

Dördüncü alan hasat ve hasat sonrasıdır. Üzümün olgunluğunu belirlemek, doğru zamanda ve doğru yöntemle toplamak, ardından sınıflandırmak, ambalajlamak, saklamak ya da işlemek bu aşamanın konularıdır. Bağ ürünleri teknolojisi kısmı da burada devreye girer. Üzümün kurutulması, pekmez ve benzeri ürünlere dönüştürülmesi gibi işlemler ile ürünlerin kalitesinin korunması, programın adında yer alan "bağ ürünleri" ifadesinin kapsamını oluşturur.

Tipik çalışma alanları

Mezunlar için en doğal çalışma ortamı üzüm yetiştiren işletmelerdir. Büyük bağ alanlarına sahip üreticilerin yanında teknik sorumlu olarak görev almak mümkündür. Kendi ailesinin bağını işleyen bir aday için ise program, geleneksel yöntemleri bilimsel temele oturtma fırsatı verir. Bu adaylarda sahip olunan arazi ve tecrübe, öğrenilenlerle birleşerek daha planlı bir üretime dönüşebilir.

Bağ ürünlerini işleyen tesisler de bir diğer alandır. Kurutma, sıkma, depolama ve paketleme gibi aşamalarda çalışan teknik eleman ihtiyacı bulunur. Ayrıca tarım alanındaki kamu kurumlarında ve kuruluşlarında bu alandan yetişen elemanlara yer verilebilir. Kamu kadrolarına giriş ise ilgili kurumun kendi şartlarına ve açılan alımlara bağlıdır. Bu nedenle ilgili kurumun duyurularını izlemek gerekir.

Bir diğer yol, tarımsal danışmanlık ve fidancılık gibi hizmet alanlarıdır. Bağ kuracak ya da mevcut bağını yenileyecek üreticilere teknik bilgi aktarmak, uygun çeşit ve terbiye şekli konusunda fikir vermek bu kapsamda değerlendirilebilir. Elbette bunlar, bölümün sunduğu bilgi birikiminin uygulanabileceği yönlerdir. Kesin bir istihdam vaadi değildir. Mezunun iş bulma süreci, bulunduğu bölgeye, kişisel girişimine ve sektörün durumuna göre değişir.

Müfredat ve Öğrenim Yapısı

Ders alanlarının genel çerçevesi

Programın kesin ders listesi üniversiteden üniversiteye ve zaman içinde değişebilir. Bu nedenle ders adlarını tek tek sıralamak yerine temel başlıkları anlatmak daha doğrudur. Müfredatın ilk kümesi, tarımsal üretimin temelini oluşturan derslerdir. Bitki bilgisi, toprak bilgisi, bitki besleme, tarımda kullanılan temel kimya ve biyoloji bilgileri ile iklim ve bitki ilişkisi bu kümede yer alır. Bu temel olmadan bağ yönetimi, sadece alışkanlıklara dayanan bir iş olarak kalır.

İkinci küme, bağcılığa özgü uzmanlık derslerinden oluşur. Üzüm çeşitleri, omca terbiye sistemleri, budama teknikleri, bağ tesisi, sulama ve bakım uygulamaları bu kümenin ana başlıklarıdır. Burada öğrenci yalnızca teorik bilgi almaz. Bağ ortamında yapılan çalışmalarla kuramsal bilgiyi pekiştirir. Budama gibi el becerisi gerektiren konularda, derste izlenen yöntemin uygulamada denenmesi çok önemlidir.

Üçüncü küme, bitki koruma ve ürün işleme konularıdır. Hastalık ve zararlıların tanınması, mücadele yöntemleri, hasat zamanının belirlenmesi, üzümün saklanması ve değerlendirilmesi bu bölümde ele alınır. Dördüncü küme ise mesleki gelişimi destekleyen yardımcı derslerdir. Yabancı dil, bilgisayar kullanımı, iş sağlığı ve güvenliği, girişimcilik ve iletişim gibi dersler programın bütününe yayılabilir. Tarım işletmelerinde çalışırken iş güvenliği bilgisi hem kendi hem çalışma arkadaşlarınızın sağlığı için vazgeçilmezdir.

Öğrenim süresi ve staj

Program, meslek yüksekokulu bünyesinde yer aldığı için ön lisans düzeyindedir. Öğrenim süresi ve staj uygulamasının ayrıntıları üniversitenin kendi düzenlemelerine göre belirlenir. Bu bilgileri Ankara Üniversitesi Bağcılık ve Bağ Ürünleri Teknolojisi sayfasından ve üniversitenin resmî duyurularından kontrol etmenizi öneririz. Staj gibi uygulamalı bileşenlerin zamanlaması ve yeri, programın yürütüldüğü dönemin koşullarına göre değişebilir.

Örgün öğretim ne demek?

Platformdaki kayıtlarda programın öğretim türü "ÖR", yani örgün olarak görünür. Örgün öğretim, derslerin genellikle gündüz saatlerinde yürütüldüğü klasik düzendir. İkinci öğretim ise akşam saatlerinde yapılan eğitimi ifade eder. Bu program için kayıtlarda ikinci öğretim bulunmuyor. Tarım alanında uygulamalı çalışmaların gündüz ve saha koşullarında yürütülmesi, örgün düzenin bu tür programlar için doğal bir tercih olduğunu gösterir.

Taban Puan ve Başarı Sıralaması Nasıl Okunur?

Puan türü: TYT

Bu program TYT puanıyla öğrenci alıyor. Platformdaki puan türü dağılımında yer alan tek kayıt TYT'dir. Yani adayın bu programa yerleşebilmesi için Temel Yeterlilik Testi'ndeki performansı belirleyicidir. TYT'nin kapsamı, soru yapısı ve hazırlık stratejileri için TYT rehberine göz atabilirsiniz. Ön lisans programlarının çoğu bu puan türünü esas aldığından, TYT'ye iyi hazırlanmak ön lisans tercihlerinde en önemli adımdır.

Puanınızı kendiniz hesaplamak isterseniz YKS puan hesaplama sayfasındaki yönergeyi kullanabilirsiniz. Hesaplanan puanı tercih listesine yazmadan önce resmî sonuç belgenizle karşılaştırmanız yerinde olur.

Taban puan neyi gösterir?

Taban puan, bir programa yerleşen son adayın puanıdır. Programın kontenjanı dolduğunda, listedeki en düşük puanlı yerleşen aday taban puanı belirler. Bu bilgi, "bu programa yerleşmek için yaklaşık hangi seviyede olmak gerekir?" sorusuna dair bir fikir verir. Ancak taban puan bir eşik ya da garanti değildir. Yalnızca geçmiş bir yerleştirme sonucunun özetidir.

Sayfadaki tabloda yer alan verilere göre Ankara Üniversitesi'ndeki programın taban puanı 261,67 olarak kayıtlıdır. Bu değeri yorumlarken aklınızda şu üç noktayı tutun. Birincisi, puan TYT puanıdır ve başka bir puan türüyle doğrudan karşılaştırılamaz. İkincisi, taban puan her yerleştirme döneminde değişebilir. Kontenjanın dolup dolmaması, adayların tercih davranışı ve sınavın genel zorluk düzeyi puanı etkiler. Üçüncüsü, tek bir puan değeri programın kalitesi hakkında bir yargı taşımaz. Sadece o yerleştirmede son giren adayın düzeyini gösterir.

Başarı sıralaması neden önemlidir?

Başarı sıralaması, adayın tüm sınava girenler arasındaki konumunu gösterir. Puanlar sınavdan sınava farklı dağılabildiği için sıralama, farklı dönemlerdeki sonuçları karşılaştırmada puandan daha sağlam bir ölçüt olarak görülür. Sıralamayla hareket eden aday, "benim sıralamam bu programın geçmiş sıralamasına yakın mı?" sorusunu sorabilir.

Bu programın başarı sırası bilgisi platformdaki kayıtlarda bulunmuyor. Bu yüzden elimizdeki tek ölçüt taban puandır. Sıralama bilgisine ihtiyacınız varsa ÖSYM'nin yayımladığı yerleştirme sonuç belgelerine ve tercih kılavuzuna başvurmanızı öneririz. Mevzuat ve kılavuz hükümleri zaman içinde değişebileceği için, işlem yapmadan önce her zaman resmî kaynağı kontrol edin.

Verileri okurken dikkat edilecekler

Taban puanı bir hedef olarak değil, bir referans olarak görün. Kendi deneme sonuçlarınızı bu referansla birlikte değerlendirin.

Kontenjanın küçük olması, puanın dönemler arasında daha çok oynayabileceği anlamına gelir. Bu program için kontenjan 40'tır.

Tek programlı bir bölümde "alternatif üniversite" seçeneğiniz olmadığından, tercih listesinde farklı ve birbirine yakın bölümleri de düşünmek akıllıca olur.

Puan, bölümün ne kadar tercih edildiğini gösterebilir. Ancak bölümün size uygun olup olmadığını göstermez.

Bölümü Okutan Üniversiteler

Platformdaki kayıtlara göre Bağcılık ve Bağ Ürünleri Teknolojisi bölümünü okutan üniversite sayısı birdir. Aşağıdaki tabloda programın temel bilgilerini bir arada görebilirsiniz. Başarı sırası bilgisi kayıtlarda olmadığı için tabloya eklenmemiştir.

ÜniversiteTürŞehirPuan TürüÖğretimKontenjanTaban Puan

Ankara ÜniversitesiDevletAnkaraTYTÖrgün40261,67

Ankara Üniversitesi

Ankara Üniversitesi, bu programı Kalecik Meslek Yüksekokulu bünyesinde yürütür. Devlet üniversitesi olan kurumun programı, TYT puanıyla öğrenci kabul eder ve 40 kişilik kontenjana sahiptir. Programın ayrıntılı sayfasına program sayfası üzerinden ulaşabilirsiniz. Orada ders içeriği, kampüs bilgisi ve üniversiteyle ilgili diğer ayrıntılar yer alır.

Yüksekokulun adında geçen Kalecik, Ankara'nın bir ilçesidir. Programın bağcılığa yönelik olması, bölgenin tarımsal yapısıyla da örtüşür. Yine de ilçenin ulaşım imkânları, yerleşim düzeni ve öğrencilere sunulan hizmetler hakkında üniversitenin resmî kaynaklarından bilgi almak gerekir. Çünkü bu sayfada yalnızca platformdaki kayıtlarda yer alan bilgileri aktarıyoruz.

Ankara'daki diğer yükseköğretim kurumlarına göz atmak isterseniz Ankara'daki üniversiteler listesi yararlı olacaktır. Türkiye genelindeki tüm üniversiteleri incelemek için ise tüm üniversiteler sayfasını kullanabilirsiniz. Bu iki sayfa, ilgili alanlardaki farklı programlara bakıp tercih listenizi çeşitlendirmenize yardımcı olur.

Şehir ve Fakülte Dağılımı

Şehir dağılımı

Platformdaki kayıtlarda bu bölümün tek şehirde bulunduğu görülüyor: Ankara. Yani programın bulunduğu bir tek şehir vardır. Bu, bölümün Türkiye genelinde yaygın bir dağılım göstermediği, daha dar bir alanda yoğunlaştığı anlamına gelir. İstediğiniz şehirde okumak gibi bir önceliğiniz varsa, bu programda şehir seçme imkânınız bulunmaz. Dolayısıyla Ankara'da yaşama fikri sizin için uygun olmalıdır.

Şehir tek olduğu için tercih kararını iki ayrı soruya bölebilirsiniz. Birinci soru, mesleğin size uygun olup olmadığıdır. İkinci soru ise Ankara'da, Kalecik gibi bir ilçede eğitim görmenin sizin için pratik olup olmadığıdır. Aileniz başka bir şehirdeyse barınma ve ulaşım planınızı tercihten önce düşünmeniz gerekir. Bu planlamayı ayrıntılı yapmak, ilk dönemde yaşanabilecek sıkıntıları azaltır.

Fakülte ve birim dağılımı

Fakülte dağılımına baktığımızda tek kayıt Kalecik Meslek Yüksekokulu'dur. Bu bilgi bize iki şey söyler. Birincisi, program lisans fakültesinde değil, meslek yüksekokulunda yer alır. İkincisi, eğitim uygulamaya ve meslek becerisine ağırlık veren bir yapıdadır. Meslek yüksekokulları genellikle sektörün ihtiyaç duyduğu teknik elemanı yetiştirmeyi hedefler. Bu nedenle ders programında uygulamalı etkinlikler önemli yer tutar.

Puan türü dağılımı da tek kayıttan ibarettir ve o kayıt TYT'dir. Böylece hem şehir, hem birim, hem de puan türü açısından bölümün oldukça net bir profili çıkar. Ankara'da, Kalecik Meslek Yüksekokulu'nda, TYT puanıyla öğrenci alan, 40 kontenjanlı, örgün bir ön lisans programı.

Tercih Yaparken Dikkat Edilecekler

Öğretim türünü ve yapıyı doğru anlayın

Programın örgün öğretim yapısında olması, derslere düzenli ve gündüz katılım gerektiği anlamına gelir. Başka bir işte çalışarak okumayı düşünüyorsanız bu durumu önceden hesaba katmalısınız. Tarım alanındaki uygulamalı dersler, mevsimlere göre yoğunlaşabilir. Örneğin budama ve hasat dönemlerinde uygulama süreleri uzayabilir. Ders programı ve uygulama takvimi hakkında yüksekokulun duyurularını takip etmek bu açıdan yararlıdır.

Şehir ve ulaşım

Programın tek şehirde bulunduğunu hatırlayın. Ankara'da yaşayan adaylar için ulaşım ve barınma görece kolay bir planlama olabilir. Başka şehirlerden gelecek adayların ise yüksekokulun bulunduğu ilçeye nasıl ulaşacaklarını, günlük gidiş gelişin mümkün olup olmadığını ya da yerleşmenin gerekip gerekmediğini araştırması gerekir. Bu bilgileri üniversitenin öğrenci hizmetleri birimlerinden ve yüksekokulun resmî sayfasından öğrenebilirsiniz.

Akademik kadro

Tarım ve bağcılık gibi uygulamalı alanlarda öğretim kadrosunun uzmanlık alanı ve sahadaki deneyimi büyük önem taşır. Bağcılık, bitki koruma ve gıda teknolojisi alanlarından gelen öğretim elemanlarının varlığı, programın çok yönlü ilerlemesini sağlar. Bu bilgilere üniversitenin resmî sayfasından ulaşabilirsiniz. Kadro bilgisi zamanla değişebileceği için tercih döneminde bir kez daha kontrol edin.

Uygulama alanı ve staj olanakları

Bağcılık, bir bilgi alanı olduğu kadar bir uygulama mesleğidir. Bu yüzden eğitim sırasında bağ ortamında çalışma imkânı çok değerlidir. Programın uygulama alanlarının olup olmadığını, laboratuvar ve atölye olanaklarını, staj yapılacak işletmelerle ilişkileri sormak yerinde olur. Mümkünse yüksekokulu önceden ziyaret edip öğrencilerle ve öğretim elemanlarıyla konuşun. Staj döneminde farklı bağ işletmelerinde ya da işleme tesislerinde bulunmak, hem mesleği tanımanızı hem de çevre edinmenizi sağlar.

Rehberlik ve kariyer desteği

Üniversitelerin kariyer merkezleri, öğrencilere özgeçmiş hazırlama, mülakat ve iş arama konularında destek verebilir. Yüksekokulda akademik danışmanlık sisteminin nasıl işlediğini öğrenmek de faydalıdır. Danışman öğretim elemanı, ders seçiminde ve staj yerinin belirlenmesinde yol gösterebilir.

Kendinize sormanız gereken sorular

Açık havada, mevsim koşullarına bağlı çalışmaktan hoşlanır mıyım?

Bitkilerle, toprakla ve üretimle ilgili konulara merakım var mı?

Ankara'da, bir ilçedeki yüksekokulda okumak benim için uygun mu?

Mezun olduktan sonra üretici olarak mı, teknik eleman olarak mı çalışmak istiyorum?

Ön lisans sonrasında lisans eğitimine devam etmeyi düşünüyor muyum?

Bu soruların cevapları, puanınızın yetip yetmeyeceğinden bağımsız olarak, bölümün size uyup uymadığını gösterir.

Sınav Süreci ve Hazırlık

YKS'nin oturumları

Yükseköğretim Kurumları Sınavı, üç oturumdan oluşur. Bu programa girmek için esas alınan oturum TYT'dir. Türkçe, temel matematik, sosyal bilimler ve fen bilimleri alanlarında temel yeterlilikleri ölçer. TYT sayfasındaki bilgilere ek olarak, ÖSYM'nin yayımladığı kılavuzu da mutlaka okuyun. Başvuru takvimi, sınav günü kuralları ve tercih dönemi işlemleri bu kılavuzda yer alır.

Bu programa yerleşmek için AYT ve YDT oturumlarına girmeniz gerekmez. Ancak ileride lisans programlarına yönelmeyi düşünüyorsanız bu oturumlar önem kazanır. AYT, alan bilgisini ölçen oturumdur ve lisans programlarının çoğunda belirleyicidir. YDT ise yabancı dil bilgisini ölçen oturumdur ve dil programları için kullanılır.

Hazırlık için pratik öneriler

Önce temel konulardaki eksiklerinizi belirleyin. Türkçe ve temel matematik, TYT'nin omurgasıdır.

Deneme sınavlarını sınav koşullarında çözün ve süre yönetimini çalışın.

Yanlış yaptığınız soruları konu bazında kaydedin ve düzenli olarak tekrar edin.

Puanınızı hesaplayarak hedef programlarla karşılaştırın ve gerçekçi bir tercih listesi hazırlayın.

Tercih döneminden önce programların kontenjanlarına ve şartlarına yeniden bakın.

DGS ile lisansa geçiş

Ön lisans programından mezun olan adaylar, Dikey Geçiş Sınavı aracılığıyla lisans programlarına geçiş yapabilir. Hangi ön lisans programının hangi lisans programlarına geçiş yapabileceği ÖSYM'nin kılavuzunda belirtilir. Bu eşleşmeler zaman içinde değişebilir. DGS sayfasında sınavın genel yapısını okuyabilir, güncel geçiş seçeneklerini ise resmî kılavuzdan doğrulayabilirsiniz. Tarım ve bitkisel üretim alanındaki lisans programları, bağcılık eğitimi almış adaylar için doğal bir devam yolu olabilir. Ancak geçerli olup olmadığını mutlaka kılavuzdan kontrol edin.

Lisansüstü yollar

Lisans eğitimini tamamlayan adaylar, daha sonra akademik ya da uzmanlaşmaya dönük bir yola girmek isterse lisansüstü programlara başvurabilir. Tarım, bitki bilimleri ve gıda alanlarındaki seçeneklere yüksek lisans programları sayfasından bakabilirsiniz. Lisansüstü başvuru şartları, programdan programa değişir ve ilgili enstitünün ilanlarında yayımlanır.

Sık Sorulan Sorular

Bağcılık ve Bağ Ürünleri Teknolojisi kaç üniversitede okutuluyor?

Platformdaki kayıtlara göre bu bölüm bir üniversitede, tek bir programla yer alıyor. Program, Ankara Üniversitesi'ne bağlı Kalecik Meslek Yüksekokulu'nda bulunuyor ve 40 kontenjanı var.

Bu bölüme hangi puan türüyle girilir?

Programın puan türü TYT'dir. Yani yerleşmek için TYT oturumundaki performansınız esas alınır. AYT ya da YDT oturumuna girmeniz bu program için gerekli değildir. Başvuru şartlarını ÖSYM kılavuzundan kontrol etmeniz yine de önemlidir.

Taban puan kaçtır?

Sayfadaki tabloda yer alan verilere göre Ankara Üniversitesi'ndeki programın taban puanı 261,67'dir. Bu değer, geçmiş bir yerleştirmenin özetidir. Her dönemde değişebileceği için kesin bir hedef değil, bir referans olarak görülmelidir.

Başarı sırası neden tabloda yok?

Bu program için başarı sırası bilgisi platformdaki kayıtlarda bulunmuyor. Bilgiyi tahmin ederek yazmak yanıltıcı olacağından yer vermedik. Sıralama bilgisi için ÖSYM'nin yerleştirme sonuçlarına başvurabilirsiniz.

Program örgün mü, ikinci öğretim mi?

Kayıtlara göre program örgün öğretim şeklindedir. Derslerin gündüz saatlerinde ve düzenli devamla yürütülmesi beklenir. Ayrıntılı ders takvimi için üniversitenin resmî duyurularına bakmalısınız.

Mezunlar nerelerde çalışabilir?

Mezunlar bağ işletmelerinde, bağ ürünlerini işleyen tesislerde, tarımsal danışmanlık ve fidancılık alanlarında görev alabilir. Kendi bağını işleyen üreticiler için de program, üretimi daha bilinçli yönetme olanağı verir. İstihdam durumu bölgeye, sektörün durumuna ve kişisel girişime göre değişir. Bu nedenle kesin bir iş garantisi söz konusu değildir.

Mezuniyetten sonra lisans eğitimine devam edilebilir mi?

Ön lisans mezunları, Dikey Geçiş Sınavı ile lisans programlarına geçiş yapabilir. Hangi lisans programlarına geçilebileceği ÖSYM kılavuzunda belirtilir ve zamanla değişebilir. Karar vermeden önce resmî kılavuzu okuyun.

Bölümü Ankara dışında okumak mümkün mü?

Platformdaki kayıtlara göre program yalnızca Ankara'da bulunuyor. Başka bir şehirde aynı adı taşıyan bir program kayıtlarımızda yer almıyor. Şehir tercihiniz belirleyiciyse benzer alanlardaki diğer programları üniversite listelerinden inceleyebilirsiniz.